"Behin, utopia batekin amets egin nuen: nire eskulturei atsedenerako lekua topatu nien, eta jendea eskultura haien artetik zebilen, basoan zuhaitz artetik bezala". Eduardo Txillida.

Euskal arte-sormenaz hitz egitea bere artistarik unibertsalenaz hitz egitea da, Eduardo Txillida (1924-2002). Chillida-Lekurekin bere lanen neurrira egindako espazio bat sortzearen bere ametsa egia bihurtu nahi izan zuen. Txillidak “…aquí en mi País Vasco me siento en mi sitio, como un árbol que está adecuado a su territorio, en su terreno pero con los brazos abiertos a todo el mundo” esaten zuenean, lur honi zion atxikimendua eta maitasuna erakusten zuen, berak adierazi eta bere lanetan islatzen zuen bezala. Chillida-Leku da, beraz, egileak urte luzetan zehar nahi izandako ametsaren lorpena: Bere lanaren neurrirako espazioa sortu, horretara bere lan hori etengabe ikusgai izan zedin.

Hernanin dago Chillida-Leku, Donostiatik 15 kilometrora. Denbora eta espazioa gelditu egiten dira memoriaren bazter honetan donostiar eskultore handiaren burdinazko, altzairuzko, harzurizko eta granitozko lanetan laburbilduta.

Chillida-Lekuko bilduma 391 eskulturak eta paperezko 300 lan baino gehiagok (grabitazioak, grabatuak, marrazkiak...) osatzen dute. Bilduma dinamikoa da; izan ere, eskultoreak mundu erdian erakusketak egiteko zituen konpromisoen ondorioz, eta enkargu berrien sartu-irtenaren ondorioz, pieza handi batzuk aldi batez museotik ateratzen baitira eta beste batzuk ekartzen baitira, bildumaren aberasgarri. Ez da museo itxia, espazio bizi eta aldakorra baizik.

Chillida-Lekuren bihotzean Zabalaga baserri zaharberritua dago, gipuzkoar sortzailearen obraren muina babesten duena. Eraikin horretan Txillidaren formatu txiki eta ertaineko lanak daude bilduta, eta mende erdiko sorkuntza lanean barreneko ibilbide argitzaile eta liluragarri bat eskaintzen du, baserriaren 500 urte inguruko historiaren kutsua eta, aldi berean, eskultorearen beraren artelan bat balitz bezala eraberritua izatearen magiaren kutsua duena.

Korten altzairuz, harzuriz, granitoz, terrakotaz eta feltroz egindako lan txikiak daude bertan. Barruan, berriz, areto ezberdinetan, artistak 1948 eta 1951 artean Parisen egindako igeltsuak, Hernanira itzuli zenean forjatutako burdinak, garai hartako marrazkiak, obra publikoen proiektuak (batzuk ez ziren gauzatu, proiektuan geratu ziren) eta 1985ean bere ikerketa artistikoan hasi zituen grabitazioak daude ikusgai. Grabitazio horiek Txillidarik sakonena erakusten dute.

Bisitaria santutegi baten eta etxe baten arteko gune batean barrena ibili den sentipenarekin ateratzen da baserritik. Kanpoan, berriro ere paisaian murgilaraziko dute berdearen bizitasunak eta eremu osoa zipriztintzen duen altzairuaren eta granitoaren arteko ekuazioak. Chillida-Lekuk bizia hartzen du orduan, eta bisitaria kanpoaldeko 40 eskulturen artean mugitzen da, haiekin hitz egiten du, entzun egiten die, eta ukitu egin ditzake.

Artea eta natura uztartzen dituen 12 hektareako baso sorgindua da, pago, haritz eta magnolia artean eskultura itzelak gordetzen dituen zelai berde eta handia; gune magiko eta paregabea, zinez.

Euskadiko hiriburuan, 1181ean hiria sortu zuten muinoaren goialdean, Santa Maria katedral dotorea dago. XIII. mendean hasi ziren tenplua eraikitzen, babesteko harresi baten gainean, eta ordutik Gasteizen historiaren lekuko pribilegiatua izan da. Hori dela eta, iraganeko lekukotasun ugari ditu; besteak beste, horiek dira Santa Maria katedralera joaten diren bisitariek ikus ditzaketenak. Katedralera sartzea iraganean eta Erdi Aroko gune eder baten historian zehar bidaia zoragarri bat egitea da.

“Irekita eta obratan” da Santa Maria katedraleko bisita gidatuen espiritua laburbiltzen duen lelo bitxia. Santa Maria Katedrala Fundazioa da 1999tik eraikin osoa, eta horren ingurua, sendotu, zaharberritu eta birgaitzeko arduraduna, eta Plan Gidatzailea du horretarako. Horren baitan dago herritarrei lan horiek nola egiten ari diren erakusteko ekimen bitxia. Ikuspegi horri esker, katedralean barrena egiten den ibilaldia obretan egin ohi den moduko bisita bihurtzen da, beharrezko segurtasun-neurriak hartuta, kasko eta guzti, eta ustekabekoak ematen ditu etengabe, proiektu bizi eta irekia baita.

Lanak ikusteaz gainera, bisitariek esperientzia apartaz gozatzen dute. Bisita berezia izaten da, neurrira egindakoa delako, azalpen historikoa ematen dutelako, patologiak eta berritzeko lanak xehetasun handiz azaltzen direlako, eta arkeologia eta berritze lanak zuzenean ikusteko aukera eskaintzen dutelako. Arkeologoak, harginak, aldamioak, errefortzuak... asko dira kulturak bultzatutako turismoaren alorrean berritzailea izan den proiektu honen osagaiak. Katedrala gune tematikoa dugu gaur egun Historia, Arkitektura, Kultura eta Artearen alorretan, baina erakargarria da oso ikerketak aurrera egin ahala edukiak aldatu egiten baitira. Bertatik bertara ikus daitezke bertan hainbat mendetan eusteko arazoek eta deformazio arazoek eragindako kalteak konpontzeko lanak.

Zaharberritze lan horiek arkeologo eta historialari ospetsuenen laudorioak jaso dituzte. Biluzik, Santa Mariak bere alderik ederrena –bere barren zaharren alde berezi eta ezezaguna– erakusten du, munduaren aurrean benetan dena erakusteko: lehen mailako kultur erreferente eta turistentzako erakargarri. Hori horrela, zaharberritze proiektuaren fundazio kudeatzaileak landu duen kultur programa zabalak filosofo, arkitekto, musikari eta, batez ere, idazle ugari erakarri ditu tenpluaren erdiko naberaino. Paulo Coelhok Gasteizko katedraleko pasarte bat sartu zuen El Zahir lanean; Toti Martinez de Lezea horretan inspiratu zen A la sombra del templo idazteko; Julio Llamazaresek eta Arturo Perez Revertek Euskadiko hiriburuari eta bertako katedralari buruzko artikuluak idatzi dituzte... ‘Katedralaren inguruko Topaketak’ zikloan, Jose Saramago Nobel sariduna eta mundu mailan ospe handia duten beste hainbat idazle pasatu dira historiaren, arkeologiaren eta arkitekturaren erakustoki honetatik (Bryce Echenique, Vargas Llosa, Dominique Lapierre, Antonio Gala eta Zoe Valdes, besteak beste) eta “harrituta” geratu dira guztiak.

Baina Santa Mariari nazioarte mailako ospea Ken Follet idazleak eman dio. 2002an katedrala lehen aldiz bisitatu zuenetik, harreman estua izan du Gasteizekin, eta harreman hori maila gorenera iritsi zen 2008an Los Pilares de la Tierra eleberriaren bigarren partea (Un mundo sin fin) aurkeztu zuenean. Hainbat mendetan zimendu eta deformazio arazoek eraginda higadura handia jasan duen tenplu zahar batean egindako ibilaldi “erakargarria” izan omen zuen inspirazio iturri hori idazteko. Follet inspiratu zuen ibilbideak etorkizun handia izango du; bisita kopuru handia, horren erakusgarri.

Bisitariak Hartzeko Zentroan hasten da ibilaldia. Bolatoki izandako eraikin hori erakusketa gune da gaur egun, katedralaren zaharberritze plana aurkezteko zentro bihurtu baita. Bisitaria Aiztogile kaletik sartzen denean, Gasteiz zaharreko harresiaren hondakinak ikusita, jakinmina eta bestelako sentsazio ugari sortzen zaizkio. Eskailera bitxi batetik jaitsirik, tenpluaren lur azpira iritsiko da, girolara; guztiz osatu ez zen eliza-gotorlekuaren babes-izaera ikusten da bertan. Ezohiko tokia da. Eskailera kiribil batetik, berriz, harresiko errondabidera iritsiko da. Bertara iritsita, paseo lasaia proposatzen da babeserako talaian zehar. Gasteiz iparraldearen eta Arabako Lautadaren ikuspegi ederra dago bertatik. Erabat estalpean San Prudentzioren kaperara iritsi arte, bisitaria erdiko nabera jaitsiko da, metalezko pasabidea zeharkatzen duen neurrian, katedralaren zorua, indusketa lanak eta eraikinari eusteko lanak ikusteko, ibilaldia atarian (jatorrizko sarreran) bukatu aurretik.

Euskadin jatea ez da oinarrizko premia bat asetzea bakarrik. Gastronomia euskaldunen eguneroko bizitzako elementua da; izan ere, mahaiaren inguruan eztabaidatzen, adosten eta sendotzen dira harremanak. Bisitariak eskaintza zabal bezain atsegina izango du aukeran: tradiziozko sukaldaritza bikaina, kalitate handiko produktuak oinarri dituena, edo egile-sukaldaritza berritzailea, gure mugak gainditu dituena. Eskaintza zabala aukeratu ahal izateko eta ezinbestean hautatzeko. Donostia da munduan metro karratuko Michelin izarren dentsitate handiena duen hiria. Alabaina, Euskadin beste hainbat aukera ere bada dastamena goxatzeko, entzute handiko jatetxeetan nahiz beste xumeago batzuetan.

Euskadiko tradiziozko sukaldaritza gozoa jada oso ezaguna zen nazioartean bertako sukaldari-talde bat, tradizioa oinarri eta irudimena osagarri hartuta, sukaldaritza hori berritzera ausartu zenean. Joera hori, laster euskal sukaldaritza berria esapidearekin izendatu zena, hirurogeita hamarreko hamarkadaren erdialdean sortu zuten nouvelle coisine frantziarra erreferentzia-puntu zuten sukaldari gazte batzuek. Benetako sukaldaritza-iraultza hartan hartu zuten parte, besteak beste, Subijana, Irizar, Fonbellida, Castillo, Argiñano edo Juan Mari Arzak sukaldariek. Hori izan da, zalantzarik gabe, euskal sukaldeak, Gipuzkoakoak batez ere, usain gozo, ehundura, konbinazio eta lantze-prozedura berriekin astindu dituen estiloaren maisu. Dena dela, sukaldari modernoek ere tradiziozko euskal sukaldaritzaren bi sekretu hartzen dituzte oinarri oraindik ere: maila goreneko lehengaiak erabiltzea eta garaiko produktuak baliatzea.

Gaur egun bilakaera horretan parte hartu zuten sukaldari gazteak izen handiko maisuak dira eta egile-sukaldaritza deiturikoan islatzen dute beren sormena. Gizarteak begirune handia dien arren, harritzekoa da sukaldari entzutetsu horien hurbiltasuna. Munduko gastronomiako pertsona ospetsu horietako edozein noiznahi ikus dezakegu merkatuan barazkiak hautatzen, komunikabideetan bere errezeten berri ematen edo sukaldaritza eskoletan sukaldarien belaunaldi berriak, dagoeneko maila handiko gastronomia-mota honen jarraipena ziurtatu dutenak, prestatzen.

Primerako elikagaiak

Euskal itsasertzetik edo euskal arrantzaleek mendetan ustiatu izan dituzten urruneko kaletatik datorren arraina da euskal sukaldaritzako izarra. Legatza, bisigua, hegaluzea eta bakailaoa, hainbat modutan prestatuta, izaten dira arraina erabiliz egiten diren euskal plateren oinarri. Alabaina, plater horien artean badira arrain xumeagoekin egindakoak ere, sardinekin edo antxoekin egindakoak adibidez, baita beste espezie batzuekin (erreboiloz, zapoz, lupiaz...) egindakoak ere. Saltsa oinarrizko eta arinei —adibidez, saltsa berdeari edo pil-pilari— esker, arrainaren esentzia ateratzen dute, arrainaren ehundura aldatu gabe eta zaporea nahasi gabe. Txipiroiak ere euskal jatetxeetako elementu klasiko dira, tradiziozko tinta beltz originalarekin prestatuta nahiz tipula eta piperrez salteatuta, Pelaio erara. Baita oso preziatu den itsaski bat ere; txangurroa. Bestalde, haragia Arabako errezetetan da nabarmena. Bertan maisuki prestatu ohi dute arkumea. Gipuzkoan eta Bizkaian txuleta da haragirik estimatuena, idiarena bada hobe. Parrilan erreta, bi aldeetatik oso xigortua eta erdialdean odola dariola, landa-inguruneko sukaldaritzaren muina da.

Baratzeko sukaldaritza, aldiz, Araban da bereziki aberatsa. Horren erakusgarri ditugu mota guztietako barazkiak nahasiz egindako menestra gozoak. Barazkiak osagai dituzten beste plater batzuk lekak, porrusalda (porru-patatak) eta pistoa ditugu. Edonola ere, babarruna da, ziurrenik, euskal baratzeko produkturik tipikoena. Horien inguruan adituak dira Gernika-Lumon eta Tolosan. Perretxikoak ere plater gozo ugariren oinarri dira, oso preziatuak baitira euskaldunen artean

Miniaturako plazerrak

Euskadin ondo jateko ez da ezinbestekoa mahaian esertzea. Izan ere, txikiteoaren ohitura, koadrilan basoerdiak edo txikitoak nahiz zuritoak edanez tabernaz taberna joatean datzana, jatekora ere zabaldu da, pintxo tentagarrien bidez. Horietako batzuk sinpleak dira, baina errazio txiki horietako batzuk oso sofistikatu izatera iritsi direnez, jada hasi dira miniaturako sukaldaritzaz hitz egiten. Barra askotan erakusten dituzte harro bertako sorkuntzak eta espezializazioak. Egon ziur horien aurrean amore emango duzula.

Gozo-gozoak

Gasteizen egiten den gozogintzak ondo merezitako ospea duen arren, Euskadiko ia herri guztiek dute bertako gozo tipikoren bat. Dastatzeko modukoak dira Gasteizko goxuak, “vasquitos” eta “neskitas” izenekoak, Laguardiako kremazko hostopilak, Bilboko arroz-pastelak edo kremaz beteriko tututxoak, Barakaldoko “barakaldesitoak”, Markinako kokoteak, Donostiako pantxineta, Irun eta Hondarribiko amandreek oparitzen dituzten opilak, Tolosako teilak eta xaxuak eta Bergarako “rellenoak”.

Sagardoaren erritoa.

Sagardotegietara sagardoa dastatzera joateko ohiturak formula gastronomiko berezi izaterainoko bilakaera izan du. Urtarriletik maiatzera bitarteko sagardo-garaian, giro ederrean, jendeak sagardotegietara jo ohi du zuzenean kupeletatik ateratzen den sagardo zorrotada edatera. Sagardoa edatearekin batera, bakailao-tortilla, txuleta, intxaurrak, irasagarra eta gazta jan ohi dituzte. Tradizioari eusten dioten sagardotegietan zutik jan ohi da, kupeletarako joan-etorriak errazteko.

Oso ardo gozoak

Zapore oneko plater horiek beren mailakoak behintzat badiren ardoak izaten dituzte osagarri. Arabako Errioxako ardoak munduko onenekin lehian aritzeko modukoak dira, nahiz eta eskualde hori txiki samarra izan beste batzuekin erkatuz gero. Haritzezko upelean ematen duten denboraren arabera, ardo beltzak ardo ondu, erreserba eta erreserba handi izango dira.Euskadiko edarietako bat txakolina dugu, ardo zuri, gazte, fresko eta fruta-gustukoa, azkenaldian Euskaditik kanpo ezagutzen hasi dena.

Eltziegoko Ardoaren Hiria eta Arabako Errioxa: ardoaren kulturari omenaldia

Marques del Riscalen Oinordekoek euren jabegopekoak diren Ardo-Upeltegien instalazioak “XXI. mendeko gaztelu” bezala izendatzea atsegin dute. Ardoaren Hiria 2006. urte amaieran jaio zen Arabako Errioxako ekonomiari bultzada emateko. 100.000 metro karratu baino gehiago ditu eta XIX. mendeko upeltegiak eta Frank O. Gehryk diseinatutako eraikin berri batek osatzen dute. Hotel bat, ardoterapia spa, jatetxe esklusibo bat eta bileretarako gune bat ditu.

Ardoaren arkitektura

Marques de Riscal Hotela Starwood Hotels & Resorts kateak zuzentzen du, The Luxury Collection enpresa ospetsuaren bitartez. Arabako Errioxako ardogintza eskualdean dago, Eltziegon.

Guggenheim Bibao Museoak bezala, Gheryk diseinatutako eraikina titanioz estalita dago, baina, kasu honetan, arkitekto kanadarrak kolorez (arrosa, urrea, zilarra) jantzi nahi izan zuen bere lana, eta kolore horiek bizitasun ezberdina hartzen dute argi aldaketekin. Formaz beterik egon arren, sintonia ezin hobean uztartzen da inguruko paisaiarekin.

Nazioarteko ikur bihurtu den eraikinak zirrara sortu nahi du ardoak bezala, eta tradizioa uztartuz.

Eltziego

Eltziego tradizio hiritarrik handiena duen Arabako Errioxako herria da. Zenbait kalek, Iparraldekoak kasu, itxura bera dute XVI. mendetik, eta horrek xarma berezia ematen dio herriari.

Balio historiko-artistiko handiko ondarea du Eltziegok, eraikin horien guztien artean San Andres eliza da garrantzitsuena. Nabarmentzekoak dira, era berean, Plaza Nagusia, Udaletxea, Plazako Ama Birjinaren Ermita, Gurutzea, Pikota eta Navarrete Ladron de Guevaratarren Jauregia (Burdinen Etxea) eta Ramirez de la Piscina Jauregia.

Arabako Errioxa oparoa

Harresidun herrixkekin eta ardandegiekin tartekatzen diren mahasti ilarek marrazten dute Arabako lurralde historikoaren eskualderik ezagunena. Ebroraino hedatzen diren 12.000 hektarea mahastik osatzen dute. Arabako Errioxako paisaian berde kolore bizia gailentzen da udaberrian, eta urre-gorri kolorea hartzen du udazkenean. Zapore eta tradizio handiko lur honetan ardoa nonahi ageri da eta sormenak amaiezina dirudi. Errioxa Jatorrizko Deitura osatzen duten zonetako bat da. .

Espainiako Ardoaren Ibilbideen Sarean sartutako Arabako Errioxako Ardoaren Ibilbideak zerbitzu ugari eskaintzen ditu ardoaren eskualde honen garapen soziekonomikoa bultzatzeko eta ardoaren kultura zabaltzeko xedez: besteak beste, upeltegietara, enoteketara eta ardo museoetara bisitaldiak, kirol eta kultur ekintzak, gaueko eskaintza zabala, hotelak eta jatetxeak. Hori guzti hori, ardoaren eskualde honen garapen soziekonomikoa bultzatzeko eta ardoaren kultura zabaltzeko asmoz.

Ibilbide honetako udalerriek bisitaririk zorrotzena ere asetzeko moduko hotel, jatetxe eta zerbitzu eskaintza zabala dute. Horren adibide dira Marques de Riscalen Oinordekoen Ardoaren Hiri abangoardistaz gain, Santiago Calatravak diseinatutako Guardiako Ysios upeltegiak eta Iñaki Aspiazu arkitektoaren Baigorri upategiak, Samaniegon. Aparteko aipamena merezi du Villa Lucia Ardoaren Erakustokiak Guardian dago, eta ardoaren kultura hedatzeko elkargune aparta da.

Nazioartean duen ospearengatik, Bilbo-Errioxa mugapea munduko eskualde ardo-egilerik ospetsuenek osatzen duten Ardoaren Hiriburu Handien Munduko Sarean dago. Bordele, Lurmutur Hiria, Florentzia, Maguntzia-Rheinhessen, Mendoza, Porto, San Francisco/Napa Bailara dira sare horretan dauden gainerako eskualdeak. Euren artean, batez ere ardogintzarekin loturiko turismoari dagokionez, harremanak sortzea eta gune horien garapen ekonomiko, unibertsitario eta kulturala sustatzea du helburu.

Baina Arabako Errioxa hori baino askoz gehiago da. Guardia-Arabako Errioxako Koadrila osatzen duten 15 udalerriek ondare natural, arkeologiko eta artistiko itzela dute, 5.000 urte baino gehiagoko trikuharrietatik hasi eta eraikuntzarik abangoardistetaraino. Guardia da herririk ezagunenetako bat. Monumentu Multzo izendatuta dago. Harresiz inguratutako Erdi Aroko erdigune historikoaz gain, Samaniego alegilariaren etxea, Primicia etxea eta Erregeen Andra Marinen elizaren XIV. mendeko ataria, zenbait mende geroago egindako polikromia mantentzen du. Halere, Bastidan, Lezan, Oionen eta Lapuebla de Labarcan ere badago zer ikusi eta zertaz gozatu.